[ بيان اجناس رذائل ] و اما اجناس رذائل كه اضداد فضايل مذكوره‌اند اگر چه در بادى النظر چهار دريافته مىشود ، كه جهل باشد ضدّ حكمت ، و جبن باشد ضد شجاعت و شره ضدّ عفت ، و جور ضدّ عدالت « 1 » اما نزد استقصاى نظر هر فضيلتى را حدى است كه هرگاه از او درگذرد خواه به طرف افراط و خواه به تفريط ، مؤدّى به رذيلتى شده باشد چنانچه محقق طوسى ، نصير الملة و الدّين - قدّس اللّه روحه - در كتاب اخلاق خود فرموده : « هر قيد كه در تحديد فضيلتى معتبر بود و اهمال كنند ، و يا هر قيد كه معتبر نبود و رعايت نمايند آن فضيلت رذيلت گردد . پس هر فضيلتى به مثابهء وسطى است . و رذايل كه به ازاى او باشند به منزلهء اطراف ، مانند : مركز و دايره « 2 » ، پس از اين جهت به ازاى هر فضيلتى رذيلتهاى نامتناهى تواند بود ، چه وسط به خط محدود باشد و اطراف غير محدود . و ملازمت فضيلت مانند حركت بود بر خطى مستقيم ، و ارتكاب رذيلت مانند انحراف از آن خط . و ظاهر است كه ميان هر دو نقطه‌اى خطّ مستقيم جز يكى نتواند بود و خطهاى نامستقيم غير متناهى باشد كذلك استقامت در طريق سلوك فضيلت جز يك نهج صورت نبندد و انحراف از آن نهج نامحدود باشد و از اين جهت باشد صعوبتى كه در التزام طريقهء فضايل واقع است . و نيز فرموده كه آنچه در بعضى از اشارات نواميس آمده كه صراط خداى تعالى از موى باريكتر و از شمشير تيزتر بود عبارت است از اين معنى » . انتهى كلامه اعلى اللّه مقامه « 3 » . ليكن مجموع رذيلتهاى نامتناهى كه به ازاى هر فضيلتى است راجع به دو نوع است : يكى آنكه از اوسط به طرف افراط مايل باشد و ديگرى آنكه به طرف تفريط ميل كند ،

--> ( 1 ) . نك : طهارة الأعراق ابن مسكويه ص 18 ( مطبوع در حاشيه مكارم الاخلاق طبرسى ) . ( 2 ) . اخلاق ناصرى ، فصل پنجم ص 81 . ( 3 ) . همان ص 82 .